„Z elewacji budynków niemieckość zdołano wymazać szybciej niż z pamięci”, pisze Sabina Waszut w powieści „Dobrodziejka”. Zdanie to jest wytrychem do świata, który autorka nie tylko buduje, ale który na swój sposób rekonstruuje. Katowice z czasów dwudziestolecia międzywojennego, bo o nich mowa, nie są tu jedynie miejscem akcji czy tłem dla kryminału w stylu retro, jakim jest jej najnowsza książka. W tej będącej pierwszym tomem nowego cyklu „Mroczne tajemnice dawnego Śląska” opowieści śląskie miasto, tuż obok całej gamy postaci, staje się kolejnym, równoprawnym bohaterem świata przedstawionego.
Pochodząca z Chorzowa pisarka świadomie prowadzi swoich bohaterów ulicami przedwojennych Katowic, ukazując miasto, które próżno skatalogować i podporządkować jednej narodowej, politycznej czy tożsamościowej narracji. Miasto przedstawione zostaje z topograficzną niemal dokładnością, dzięki czemu podczas lektury łatwo poczuć się częścią świata, w sercu którego rozgrywa się prawdziwy, rodzinny dramat.
Osią konstrukcyjną powieści pozostaje bowiem porwanie małej Halinki Brytus. Sprawą uprowadzonego w biały dzień dziecka zajmuje się podkomisarz Teodor Urbanek, a w prowadzonym śledztwie ochoczo pomaga mu młodziutka dziewczyna – Stefania Zyzikówna. Pozornie prosta i oczywista zagadka zniknięcia dziewczynki wraz z upływem czasu zaczyna odsłaniać kolejne warstwy, zza których na jaw wyjdą niełatwe społeczne mechanizmy, u podstaw których stać będzie bieda, przemoc, a także ukryte międzyludzkie zależności. Dlatego też warto w tym momencie zadać sobie pytanie, czy „Dobrodziejka”, ze swoją inspirowaną prawdziwymi wydarzeniami historią uprowadzonego dziecka, jest przede wszystkim intrygującą historią kryminalną? A może za tą narracją stoi coś ponadto?
Częściowej odpowiedzi na pytanie dostarcza bez wątpienia postać Teodora Urbanka. To człowiek, którego historia osobista pozostaje historią Śląska w miniaturze. Pochodzi z rodziny mocno związanej z szopienicką hutą. To miejsce pracy utrzymywało kolejne pokolenia jego rodziny i on sam miał ten zwyczaj kontynuować. Mężczyzna jest jednak świadomy, że to huta w znacznej mierze wyniszczyła organizm jego ojca. Wie, że ten chciałby, aby kontynuował rodzinną tradycję, świadomie jednak zrywa z nią, wybierając pracę w policji. Mimo wszystko pozostaje synem hutnika, opiekuje się rodziną i czuje silną więź z hutniczą społecznością. Wybrał inny zawód, nie potrafi jednak do końca uwolnić się od rodzinnych zobowiązań i dziedzictwa.
Huta ołowiu jest tutaj czymś więcej niż tylko miejscem pracy: to część losu rodziny Urbanków i jednocześnie swoista metafora społecznego porządku śląskiej społeczności robotniczej. Waszut opiera ten fragment powieści na wyraźnym dysonansie. Paradoks huty polega na tym, że jednocześnie żywi i truje lokalną społeczność. Z jednej strony daje możliwość pracy, zarabiania pieniędzy, poczucie przynależności oraz określa porządek życia. Z drugiej zaś odbiera zdrowie pracownikom oraz mieszkańcom okolicznych osiedli, tym samym determinuje los całych rodzin, a jednocześnie ogranicza możliwość wyrwania się z określonej warstwy społecznej. Tym samym szopienicka huta staje się kolejnym istotnym elementem powieści, będącym symbolem pułapki, z której próżno kolejnym pokoleniom się wyrwać.
I choć uniwersum hutnicze jest środowiskiem typowo męskim, a śledztwo prowadzi mężczyzna, to tak naprawdę najważniejszymi bohaterkami pierwszego tomu cyklu „Mrocznych tajemnic dawnego Śląska” są kobiety. To przez ich doświadczenia Sabina Waszut opowiada o ograniczeniach, przemocy i cenie, jaką płaci się za próbę wyrwania się z narzuconego porządku. Oczywiste jest, że pierwsza z nich to Stefania Zyzikówna, uwikłana w zawirowania epoki, w której żyje. Ta inteligentna, spostrzegawcza i świetnie kojarząca fakty dziewczyna pozostanie nieocenionym wsparciem dla Teodora, który dostrzeże i doceni jej predyspozycje do prowadzenia śledztwa. Niemniej świat, w którym kobiecie przychodzi żyć, nie do końca potrafi wykorzystać jej potencjał, rzeczywistość ograbia ją z marzeń o własnym rozwoju. Nie bez znaczenia pozostaje konserwatywne stanowisko matki, która raz za razem podkreśla, iż kobieta nie powinna pracować zawodowo, a każde wyjście poza powyższy schemat okazuje się czymś niepożądanym i wręcz podejrzanym.
Zyzikówna jest jedną z wielu kobiet, nad którymi z czułością i uważnością pochyla się Waszut. Pisarka pokazuje kobiety z różnych klas społecznych: pracujące i pozostające w domu, mieszkające zarówno w familokach, jak i eleganckich kamienicach. Opisuje żony i służące, kobiety przykładnie zajmujące się ogniskiem domowym jak i te związane z nocnym życiem miasta. Wszystkie te historie podkreślają, że pozycja kobiety nie jest uwarunkowana wyłącznie jej pragnieniami, ale w znacznej mierze zależna od tego, na co pozwala jej rodzina, status majątkowy, obyczaje oraz miejsce zajmowane w społecznej hierarchii. To kobiety, które nie stają przed wyborem między dobrem a złem, lecz pomiędzy dwoma trudnymi rozwiązaniami. Ich decyzje często nie są w zgodzie z ich wolą, determinuje je bieda i strach, oczekiwania rodziny i społeczeństwa.
Pisarka nie idealizuje tym samym Śląska. To świat duszny i biedny. Sąsiadując z hutą, przesiąknięty jest kwaśnym zapachem hutniczego dymu, jest głośny i brudny, niewygodny. Niemniej mieszkańców łączy bardzo mocne poczucie miejsca. Spaja ich również język. U Waszut śląska godka nie funkcjonuje wyłącznie w charakterze ozdobnika. Autorka za jej pośrednictwem ukazuje tożsamość mieszkańców oraz podkreśla różnice społeczne. Choć bohaterowie, np. Stefania, próbują mówić polszczyzną, tak naprawdę ich pamięć o własnej tożsamości okazuje się trwalsza niż zmieniające się granice i nowe polityczne porządki. „Zmieniały się rządy i języki, którymi nakazywano im mówić, walczono tu raz za Polskę, raz za Niemcy, ale umierano zawsze za swoje, w zaciszu izb pachnących szarym mydłem i gotowanymi kartoflami”, podkreśla, pokazując, jak bardzo miejsce urodzenia kształtuje tożsamość młodych ludzi.
Motorem napędowym do działań bohaterek i bohaterów „Dobrodziejki” pozostaje jednak strach. Podejmowane decyzje nie zawsze okażą się moralnie dobre. Źródło owego lęku tkwi w codziennym życiu: obawa przed biedą czy utratą pracy, lęk przed opinią innych, samotnością, utratą najbliższej osoby (w tym dziecka), wreszcie przed zmianą czy konsekwencjami własnych decyzji. Strach nie usprawiedliwia ich czynów, ale pozwala precyzyjniej dookreślić ich źródło.
Wszystkie powyższe warstwy stanowią bogate tło społeczno-obyczajowe powieści, intryga kryminalna jest osią fabularną, ale nie jest jej najważniejszym przedmiotem zainteresowania. W tej inspirowanej prawdziwym przestępstwem historii najciekawsze nie jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, kto stoi za zbrodnią, a raczej co sprawia, że człowiek decyduje się przekroczyć granicę prawa. Tym samym nie mamy tutaj do czynienia z klasycznym kryminałem, który porwie odbiorcę zawrotnym tempem akcji czy fabularnym twistem. Książce tej brak typowego dla książek gatunkowych dynamizmu. Autorka kładzie wyraźny nacisk na warstwę obyczajową, a przyjazny język narracji sprawia, że książkę pochłania się z przyjemnością.
To kryminał retro, który zdecydowanie wykracza poza ramy gatunku, a zagadkę kryminalną wykorzystuje jako punkt wyjścia do opowiedzenia historii ludzi uwikłanych w epokę, w której żyją. Docenić należy fakt, iż autorka nie daje odbiorcy jednoznacznych odpowiedzi. Czytelnikowi wypada jedynie dywagować nad motywacjami bohaterów, czy stoi za nimi miłość, bieda, lojalność, a może po prostu strach? Istotna pozostaje tutaj pamięć i tajemnice, które człowiek potrafi nosić w sobie przez całe życie. Elewację budynku łatwo jest zmienić, z pamięcią już znacznie trudniej.
Tytuł: Dobrodziejka
Autor: Sabina Waszut
Wydawnictwo: Mando
Ilość stron: 320
MATRONAT



