O każdy okruszek chleba – „Pięć lat kacetu”, Stanisław Grzesiuk

Recenzja przedpremierowa

Nie masz cwaniaka nad warszawiaka to jedna z bardziej znanych przyśpiewek barda z Czerniakowa – Stanisława Grzesiuka. Piosenka ta – jak choćby U cioci na imieninach należy do sztandarowych i najbardziej charakterystycznych tekstów artysty. Jest jednak tym ważniejsza, iż podszyta bolesnym, kilkuletnim doświadczeniem przebywania w obozach koncentracyjnych w Dachau, Mauthausen i Gusen. Z jednej strony to próba rozprawienia się z horrendalnie ciężkim okresem w życiu, z drugiej zaś hołd złożony prześwitującej przezeń zasady „cwaniactwa”.

Pięć lat kacetu to szczere i bezceremonialne udokumentowanie kilkuletniej walki o życie w trzech, określanych mianem najcięższych nazistowskich obozach pracy, w których naczelną zasadą było wykańczanie więźniów skrajnie trudnymi warunkami pracy, nieustannym biciem i głodowymi racjami jedzenia. Zrozumienie tej funkcjonującej w koloniach karnych zasady uratowało Grzesiukowi życie. Od samego początku pobytu w hitlerowskich obozach pisarz przyjął zasadę „cwaniactwa”, czyli w miarę możliwości uchylania się od katorżniczej pracy lub symulowania jej. Kolejną ideé fixe, jaka przyświecała artyście w przeraźliwie trudnych latach to walka o każdy okruszek chleba czy miskę zupy oraz unikania bicia. Pomocne okazało się być również dbanie o poprawne, pełne życzliwości relacje ze współwięźniami, którzy niejednokrotnie solidaryzowali się i pomagali sobie wzajemnie w walce o każdy kolejny dzień przetrwania. Nie bez znaczenia jest również wrodzony spryt, dobry humor i optymizm Grzesiuka. To głównie on – w połączeniu z niebywałą odwagą – pozwalał pisarzowi zbierać każdego dnia siły i nie poddawać się, by sumarycznie przetrwać.

Książka ta w sposób dosadny obnaża bezwzględną hitlerowską codzienność. Autor przedstawia ją w sposób prosty, pozbawiony melodramatycznej nuty. Nie osądza, nie żali się, a snuje wspomnienia. Są one brutalne, szokujące i bolesne. Książka zachwyca szczerością przekazu, prostolinijnością i co zaskakujące – dowcipem narratora. Narracja jest płynna i nad wyraz zajmująca. Grzesiuk to baczny i mądry obserwator, który swoją opowieść koncentruje nie tylko na naturalistycznym opisie trudu życia dnia codziennego, ale również na zaskakujących sposobach radzenia sobie z nim. Powieść przepełniona jest żywymi, autentycznymi obrazami. Warto zaznaczyć, iż wznowione wydanie poszerzone zostało o rozmowę z autorem, kilka recenzji książki oraz – co najbardziej interesujące – przywrócone zostały ocenzurowane w pierwotnym wydaniu fragmenty.

Jak dowiadujemy się z dołączonego do najnowszego wydania książki wywiadu z autorem, książka nie miała być zbeletryzowaną opowieścią ani martyrologią więźniów osadzonych w obozach. Zamysł ten w pełni Grzesiukowi się powiódł. Powieść miała na celu ukazanie nagiej prawdy obrazującej życie w kacecie oraz opis sposobów na przeżycie w nim. Tak właśnie jest. Pięć lat kacetu to obszerna, drobiazgowa i nad wyraz pasjonująca opowieść o człowieku niezłomnym, którego naczelną zasadą stało się powiedzenie „nie masz cwaniaka nad warszawiaka”. Spryt w tym przypadku nie ma jednak pejoratywnego wydźwięku, staje się synonimem przetrwania. Pozycja w sposób dobitny to dokumentuje.

Tytuł: Pięć lat kacetu
Autor: Stanisław Grzesiuk
Wydawnictwo: Prószyński i S-ka
Data wydania: 18. 01. 2018 r.
Ilość stron: 616